वैदिक विश्व प्रश्नोत्तर मंजुषा - प्राणायाम

प्रश्न क्र. २७ :- प्राणायाम १.४.२ ते १:१८:२ पर्यंत जर होत असेल तर लवकर अनुभव येण्यास हा क्रम दिवसभरात किती वेळेस करावयास हवा ?

प्राण + आयाम अशी प्राणायामाची व्याख्या आहे. परमेश्वराचा साकार वा निराकार साक्षात्कार प्राप्त करून घेणे हे योगसाधनेचे मूळ ध्येय आहे. मन इष्टदेवतेकडे  एकाग्र झाल्यावर दर्शने घडत असतात. त्यासाठी एकाच देवतेचे ध्यानी, मनी, जागृती, स्वप्नी सततचे संस्कार आवश्यक असतात. कुंभक प्राणायाम मन:संयमासाठी अतिशय उपयुक्त ठरते पण *प्राणायाम हे ध्येय नसून मनावर ताबा मिळविण्यास सहाय्यक अशी प्रक्रिया आहे.* त्यासाठी मन म्हणजे काय हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

मन

विचाराहून वेगळी मन अशी दुसरी वस्तू नाही. विचार हेच मनाचे स्वरूप आहे, ज्याप्रमाणे एखादा कोळी स्वतःमधून तंतू बाहेर काढतो आणि पुन्हा स्वतःत ओढून घेतो, त्याप्रमाणे मन स्वतःहून जग निर्माण करते आणि स्वतःतच विलीन करते. जेव्हा मनाच्या स्वरुपाचा शोध एखादा माणूस सातत्याने घेतो तेव्हा मन मरते आणि आत्मस्वरुप तेवढे उरते. एक चांगले आणि एक वाईट अशी दोन मने नाहीत. मन एकच आहे. जेव्हा मन पवित्र संस्कारांनी प्रभावित झालेले असते, तेव्हा त्याला चांगले म्हणतात आणि जेव्हा अपवित्र संस्कारांचा पगडा त्याच्यावर बसलेला असतो तेव्हा त्याला वाईट म्हणतात. मन शांत केल्यावर सर्व अवस्था आपोआप प्राप्त होतात. मन शांत करण्यास अनेक उपाय आहेत, त्यात विवेकाचा आश्रय घेतल्याशिवाय सत्य ज्ञान प्राप्त होत नाही. मन ज्या विकारांचे गुलाम बनले आहे ते कारण शोधून काढून नष्ट करावे. प्राणायामानेही मन निश्चल रहाते. पण तो पूर्ववत चालू झाला म्हणजे पुन्हा मन चंचल बनते व पूर्वसंस्कारानुसार भटकत राहते. मन आणि प्राण या दोहोंचे मूळ एकच आहे. 'मी' हा मनाचा पहिला विचार आहे,आणि तोच अहंकार होय. मनातून  अहंकार निघून जेव्हा मन शांत होते तेव्हा आपोआप प्राणायाम होतो. याउलट जेव्हा आपण प्राणायाम करतो तेव्हा मन शांत होते. जसजसे आत्मस्वरुपाचे विचार अधिकाधिक वरच्या पातळीवर जातील, तसतसे विचार नष्ट होत जातील.

  दक्षता

 प्राणायाम सकाळी एकदाच करावा, अन्यथा शरीरात दाह वाढू शकतो. कुंभक प्राणायाम करताना काकाजींनी एका वेळी पाच प्राणायाम करावयास सांगितले आहेत. हा प्राणायाम अतिशय तांत्रिक असून योग्य मार्गदर्शनाखालीच सावधगिरी ने वाढवावा लागतो. त्यामुळे घाई मुळीच करू नये. रोजचा नियम चुकवू नये. पहिला व शेवटचा १.४.२ चाच असावा. गूढ गोष्टी वा सिद्धी या आत्मज्ञान प्राप्तीच्या मार्गात विष्ठेप्रमाणे त्याज्य समजाव्यात. लवकर प्रगती होण्यासाठी प्राणायामाची मात्रा  कमी असली तरी चालेल पण ध्यान व चिंतन वाढवावे. पूज्य काकाजींचे सर्व  ग्रंथ वाचावेत. "गुरु बिन ज्ञान न होई।"

 

अधिक माहितीसाठी पुढे संपर्क करावा.

राजेश कोल्हापुरे- ९७०२९३७३५७

 

*संदर्भ :- योगीराज मनोहर हरकरे यांचे ग्रंथ*                    

 

प्रश्नांची उत्तरे मिळविण्यासाठी संपर्क साधा. साधनेतील योग रहस्ये जाणण्यासाठी खालील लिंक सबस्क्राईब करा.

https://youtube.com/channel/UCCR6ms15mfZsv1E-CJ6hKGA

 

टिप्पण्या

टिप्पणी पोस्ट करा

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

सद्गुरु योगिराज मनोहर हरकरे जीवन चरित्र - योगनिद्रा (अवयव ध्यान)

------------------------------------- योगनिद्रा (अवयव ध्यान) ------------------------------------- योगनिद्रा म्हणजे योग्यांची निद्रा. याला कोणी शवासन म्हणतात, परंतु ते चुकीचे आहे. शवासनात श्रेष्ठ योगी आपल्या शरीरातून बाहेर निघून आपलेच शव आपल्या दिव्य डोळ्यांनी स्वतःच पाहू शकतो. योगनिद्रा करताना अवयव ध्यान केले जाते. अवयव ध्यानाने साधक अशा जागृत निद्रेत जातो की, साधकाचे शरीर तर निद्रावश होते, परंतु साधकाचा जीवात्मा जागृत असतो. यालाच योगनिद्रा असे म्हणतात. आपल्या शरीरामध्ये बरेच अवयव आहेत त्या प्रत्येक अवयवावर ध्यान केंद्रित करून व नंतर त्यावरून ध्यान काढून दुसऱ्या अवयवावर ध्यान केंद्रीत करणे, परत त्यावरून ध्यान काढून तिसऱ्या अवयवावर ध्यान केंद्रित करणे. याप्रमाणे प्रथम उजव्या पायाचे सर्व अवयव, नंतर डाव्या पायाचे सर्व अवयव, त्यानंतर उजव्या हाताच्या अंगठ्या पासून खांद्यापर्यंतचे सर्व अवयव, तसेच डाव्या हाताचे सर्व अवयव, त्यानंतर मुख्य शरीराचे (धडाचे) सर्व अवयवांवर एकानंतर दुसरा अवयव असे ध्यान करून शेवटी 'सहस्रार' चक्रावर म्हणजेच डोक्यावर मधोमध ध्यान केंद्रित करून त्यामध्येच ध्यानमग...
अधिक वाचा

सद्गुरु योगिराज मनोहर हरकरे जीवन चरित्र - ज्ञानदानाचे महान कार्य

 ------------------------------------------------ ज्ञानदानाचे महान कार्याला सुरुवात ------------------------------------------------ योगी मनोहरांची आध्यात्मिक साधना तर काही वर्षांपूर्वीच पूर्ण झाली होती. पंचतत्त्वांची साकार निराकार अनुभूती, कुंडलिनी जागृती, अनेक देव-देवतांची दर्शने, अनेक आध्यात्मिक मंत्रसिद्धी, विश्वाचे मूळ कृष्णविवर व महाशून्य अवस्थेचा अनुभव, समाधी अवस्था, शवासन साधना, संपूर्ण विश्वाचे ज्ञान होणे, पूर्वजन्मस्मृती अशा अनेक आध्यात्मिक अनुभूती योगी मनोहरांनी प्रत्यक्षपणे घेतल्यामुळे त्यांचे आध्यात्मिक जीवन आता संपूर्ण ज्ञानाने परिपूर्ण असे झाले होते. त्यांना अष्टसिद्धी प्राप्त झाल्या होत्या. आध्यात्मिक क्षेत्रातील एक अधिकारी पुरुष म्हणून सर्व त्यांना ओळखू लागले होते. योगी मनोहरांनी आता प्राप्त केलेल्या ज्ञानाचा समाज कल्याणासाठी उपयोग करण्याचे ठरविले. इथूनच एका महान कार्याची (वैदिक विश्व) सुरुवात होणार होती. प्राप्त केलेले ज्ञान समाजाला देण्याचे महान कार्य महर्षी वाल्मिकी, वेद व्यास, आद्य शंकराचार्य, ज्ञानेश्वर माउली इत्यादी महान पुरुषांनी सदैव केले. हीच शृंखला पुढे ...
अधिक वाचा

वैदिक विश्व प्रश्नोत्तर मंजुषा - चित्त, मन व बुद्धी

  प्रश्न क्र. 33 :- चित्त, मन व बुद्धी यांना परमार्थ साधनेमध्ये बरेच महत्त्व आहे,   त्यांचा परस्पर संबंध कसा येतो ? तसेच अहंकाराचे उगम स्थान वरील कशात आहे ?   चित्त :-   प्रत्येकांत परमेश्वराचा अंश असतो. आत्म्यातील परमेश्वराचे उच्च अस्तित्व म्हणजे चित्त. पाण्याच्या बुडबुड्यांत ज्याप्रमाणे संपूर्ण पाण्याचेच स्वरूप असते. तसे विश्वातील चैतन्याचे आकलन चित्ताने होते. चित्ताचे दर्शन म्हणजेच परमेश्वरदर्शन. मन :- चित्ताच्या खालची अवस्था म्हणजे मन. शरीराला धरून संस्कारांमुळे जी अवस्था प्राप्त होते. त्या अवस्थेस मन म्हणता येईल. शांत पाण्यात दगड फेकल्याने कंपने निर्माण होतात. त्याचप्रमाणे संस्कारानुसार मनात कंपने निर्माण होतात. चांगली कंपने निर्माण होण्यासाठी सुसंस्कार आवश्यक असतात. मन शांत झाले की चित्त शांत होते. शुद्ध मनामुळे विकल्प निर्माण न होता आत्मदर्शन घडते. म्हणून मनावर सुसंस्कार व्हावेत. संकल्प आणि विकल्प हा मनाचा धर्म आहे. बुद्धी :- मनाच्या वर बुद्धी असते. बुद्धी म्हणजे काय ? उपनिषद सांगतात आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।   बुद्धिं तु सारथिं विद्धि...
अधिक वाचा