वैदिक विश्व प्रश्नोत्तर मंजुषा - यम नियम

प्रश्न क्र. 24 :- योग साधनेतील यम नियम म्हणजे काय ॽ

 महर्षी पतंजलींनी योग सूत्रात अष्टांग योग म्हणजे यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, ध्यान, धारणा, आणि समाधी हे आठ अंग सांगितले आहेत. यात यम व नियम यांना आसनांच्या आधी स्थान दिले आहे. पण आजकाल योग म्हटलं की आपल्या प्रकृतीस्वास्थ्यासाठी आसन प्राणायाम करायचे. अशी धारणा झालेली आहे. यम पासून सुरू झालेले हा अष्टांग योग उच्च अशा समाधी अवस्थे पर्यंत साधकाला घेऊन जाण्यास परिपूर्ण आहे. या अष्टांग योगाचे आपल्या जीवनात कटाक्षाने पालन केले तर साधकास मोक्षप्रद घेऊन जाण्याचे सामर्थ्य आहे.

पतंजलींनी यम यामध्ये अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह तर नियम यामध्ये शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय, ईश्वरप्रणिधान असे प्रत्येकी पाच उप यम-नियम सांगितले आहेत. यामुळे यम व नियम हे योगशास्त्राचा आवश्यक असा पाया मानला जातो. सर्व सृष्टी ज्या आवश्यक संस्कारावर घटनाक्रमाद्वारे आपण होऊन चालते, अशा या अनुशासनयुक्त अवस्थेला यम म्हणतात. काही प्राकृतिक अवस्थांवर सततचे संस्कार होऊन ते संस्कार त्या अवस्थे करिता ग्राह्य किंवा रसपूर्ण होऊन जातात. तेच संस्कार त्या अवस्थेसाठी अटल किंवा आवश्यक होतात की त्यांच्या शिवाय ते पदार्थ किंवा अवस्था राहू शकत नाही. सृष्टीचा प्रत्येक पदार्थ किंवा अवस्था त्यावर झालेल्या योग्य संस्कार क्रमानुसार आपली जीवन यात्रा चालवतात, त्यास यम म्हणतात. कोणे एके काळी पृथ्वीने सूर्याभोवती परिभ्रमण करण्यास सुरुवात केली. जोपर्यंत पृथ्वी सूर्याशी संबंधित आहे तोपर्यंत ती सूर्याभोवती फिरतच राहणार. पृथ्वीच्या या प्रदर्शनाला यम म्हणतात.

नवीन नवीन संस्कार ग्रहण झाल्यानेच सृष्टीमध्ये विविधता येते. ह्या प्रकारचे संस्कार सुलभ व संस्कारक्षम मन अवस्था म्हणजे नियम होय. नियमांचा संबंध संस्कारक्षम मनाशी आहे. मनाची अवस्था इतकी सूक्ष्म आहे. सुसंस्कार ग्रहण करण्यास नियम म्हणतात याच कारणाने सुसभ्य आणि सुसंस्कारित मानव समाज नियमाच्या अधीन असतो.

साधकास ब्राह्ममुहूर्तावर उठणे, त्याकरिता शौचमुखमार्जन व जमल्यास स्नानादि शरीरशुद्धी करून साधना करण्यासाठी क्रिया करणे. आणि पुढे मनशुद्धीसाठी आसन प्राणायाम साधनेंकरिता जे शरीर-मनावर संस्कार करून उत्क्रांत होत जाणे म्हणजे त्या परमतत्त्वाशी संबंधित साधकाचे यम नियम होय.

संदर्भ :- पूज्य काकाजींच्या व्याखानंतील समालोचन                                 

शब्दांकन :- अशोक जी सोनार.

मो.क्र. 8149044910

प्रश्नांची उत्तरे मिळविण्यासाठी संपर्क साधा. साधनेतील योग रहस्ये जाणण्यासाठी खालील लिंक सबस्क्राईब करा.

 

https://youtube.com/channel/UCCR6ms15mfZsv1E-CJ6hKGA

टिप्पण्या

टिप्पणी पोस्ट करा

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

सद्गुरु योगिराज मनोहर हरकरे जीवन चरित्र - योगनिद्रा (अवयव ध्यान)

------------------------------------- योगनिद्रा (अवयव ध्यान) ------------------------------------- योगनिद्रा म्हणजे योग्यांची निद्रा. याला कोणी शवासन म्हणतात, परंतु ते चुकीचे आहे. शवासनात श्रेष्ठ योगी आपल्या शरीरातून बाहेर निघून आपलेच शव आपल्या दिव्य डोळ्यांनी स्वतःच पाहू शकतो. योगनिद्रा करताना अवयव ध्यान केले जाते. अवयव ध्यानाने साधक अशा जागृत निद्रेत जातो की, साधकाचे शरीर तर निद्रावश होते, परंतु साधकाचा जीवात्मा जागृत असतो. यालाच योगनिद्रा असे म्हणतात. आपल्या शरीरामध्ये बरेच अवयव आहेत त्या प्रत्येक अवयवावर ध्यान केंद्रित करून व नंतर त्यावरून ध्यान काढून दुसऱ्या अवयवावर ध्यान केंद्रीत करणे, परत त्यावरून ध्यान काढून तिसऱ्या अवयवावर ध्यान केंद्रित करणे. याप्रमाणे प्रथम उजव्या पायाचे सर्व अवयव, नंतर डाव्या पायाचे सर्व अवयव, त्यानंतर उजव्या हाताच्या अंगठ्या पासून खांद्यापर्यंतचे सर्व अवयव, तसेच डाव्या हाताचे सर्व अवयव, त्यानंतर मुख्य शरीराचे (धडाचे) सर्व अवयवांवर एकानंतर दुसरा अवयव असे ध्यान करून शेवटी 'सहस्रार' चक्रावर म्हणजेच डोक्यावर मधोमध ध्यान केंद्रित करून त्यामध्येच ध्यानमग...
अधिक वाचा

सद्गुरु योगिराज मनोहर हरकरे जीवन चरित्र - ज्ञानदानाचे महान कार्य

 ------------------------------------------------ ज्ञानदानाचे महान कार्याला सुरुवात ------------------------------------------------ योगी मनोहरांची आध्यात्मिक साधना तर काही वर्षांपूर्वीच पूर्ण झाली होती. पंचतत्त्वांची साकार निराकार अनुभूती, कुंडलिनी जागृती, अनेक देव-देवतांची दर्शने, अनेक आध्यात्मिक मंत्रसिद्धी, विश्वाचे मूळ कृष्णविवर व महाशून्य अवस्थेचा अनुभव, समाधी अवस्था, शवासन साधना, संपूर्ण विश्वाचे ज्ञान होणे, पूर्वजन्मस्मृती अशा अनेक आध्यात्मिक अनुभूती योगी मनोहरांनी प्रत्यक्षपणे घेतल्यामुळे त्यांचे आध्यात्मिक जीवन आता संपूर्ण ज्ञानाने परिपूर्ण असे झाले होते. त्यांना अष्टसिद्धी प्राप्त झाल्या होत्या. आध्यात्मिक क्षेत्रातील एक अधिकारी पुरुष म्हणून सर्व त्यांना ओळखू लागले होते. योगी मनोहरांनी आता प्राप्त केलेल्या ज्ञानाचा समाज कल्याणासाठी उपयोग करण्याचे ठरविले. इथूनच एका महान कार्याची (वैदिक विश्व) सुरुवात होणार होती. प्राप्त केलेले ज्ञान समाजाला देण्याचे महान कार्य महर्षी वाल्मिकी, वेद व्यास, आद्य शंकराचार्य, ज्ञानेश्वर माउली इत्यादी महान पुरुषांनी सदैव केले. हीच शृंखला पुढे ...
अधिक वाचा

वैदिक विश्व प्रश्नोत्तर मंजुषा - चित्त, मन व बुद्धी

  प्रश्न क्र. 33 :- चित्त, मन व बुद्धी यांना परमार्थ साधनेमध्ये बरेच महत्त्व आहे,   त्यांचा परस्पर संबंध कसा येतो ? तसेच अहंकाराचे उगम स्थान वरील कशात आहे ?   चित्त :-   प्रत्येकांत परमेश्वराचा अंश असतो. आत्म्यातील परमेश्वराचे उच्च अस्तित्व म्हणजे चित्त. पाण्याच्या बुडबुड्यांत ज्याप्रमाणे संपूर्ण पाण्याचेच स्वरूप असते. तसे विश्वातील चैतन्याचे आकलन चित्ताने होते. चित्ताचे दर्शन म्हणजेच परमेश्वरदर्शन. मन :- चित्ताच्या खालची अवस्था म्हणजे मन. शरीराला धरून संस्कारांमुळे जी अवस्था प्राप्त होते. त्या अवस्थेस मन म्हणता येईल. शांत पाण्यात दगड फेकल्याने कंपने निर्माण होतात. त्याचप्रमाणे संस्कारानुसार मनात कंपने निर्माण होतात. चांगली कंपने निर्माण होण्यासाठी सुसंस्कार आवश्यक असतात. मन शांत झाले की चित्त शांत होते. शुद्ध मनामुळे विकल्प निर्माण न होता आत्मदर्शन घडते. म्हणून मनावर सुसंस्कार व्हावेत. संकल्प आणि विकल्प हा मनाचा धर्म आहे. बुद्धी :- मनाच्या वर बुद्धी असते. बुद्धी म्हणजे काय ? उपनिषद सांगतात आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।   बुद्धिं तु सारथिं विद्धि...
अधिक वाचा