सद्गुरु योगिराज मनोहर हरकरे जीवन चरित्र - संघकार्य

 

संघकार्य

------------

मनोहरांची संघाच्याप्रती आस्था आणि समर्पणाची वृत्ती बघून डॉ. हेडगेवार प्रभावित झाले होते. त्यांनी मनोहरांवर संघप्रचाराची जबाबदारी वाढविण्याचे ठरविले आणि मनोहरांकडे उत्तरप्रदेश व मध्यप्रदेशात संघप्रचाराचे काम सोपविले. मनोहरांचे तेव्हा त्यांच्या नागपुरातील महालच्या वाड्यात राहाणे होते. संघकार्यालय इथून अगदी जवळ होते. या संघाच्या कार्यालयाजवळच श्री. रायकर यांचेकडे गुरुजी गोळवलकरांचे वास्तव्य होते. एकदा एका संघशास्वेत मनोहरांची गुरुजी गोळवलकरांशी भेट झाली. गुरुजी आध्यात्मिक पिंडाचे होते आणि मनोहरांनाही अध्यात्माची अतिशय आवड असल्यामुळे दोघांची मते जुळली. गुरुजींचा सहवास मनोहरांना वारंवार मिळू लागला./ डॉ. हेडगेवारांनी गुरुजींकडे कलकत्ता प्रांत संघप्रचारासाठी सोपवला होता. परंतु पुढे १९४० मध्ये डॉ. हेडगेवारांचे प्रदीर्घ आजारानंतर निधन झाले आणि गुरुजींना नागपूरला येऊन संघाची जबाबदारी सांभाळावी लागली.

सरसंघचालक म्हणून जबाबदारी स्वीकारल्यानंतर गुरुजींनी संघाच्या प्रचारासाठी दहा प्रमुख लोकांची समिती नेमली. त्या समितीमध्ये मनोहरांचा आवर्जून समावेश त्यांनी केला. मनोहरांचा आध्यात्मिक पिंड, जिद्द, समर्पण भाव आणि प्रामाणिकपणा या सर्व गोष्टींमुळे गुरुजी मनोहरांवर अतिशय प्रभावित झाले होते. म्हणूनच गुरुजींनी मनोहरांकडे संघप्रचाराची मोठी जबाबदारी सोपवण्याचे ठरविले आणि त्यांनी बिहार, बंगाल, आसाम, ओरिसा या चार प्रांतातील संघप्रचाराचे संपूर्ण कार्य मनोहरांकडे सोपविले. मनोहरांचे वय अगदीच कमी, परंतु जबाबदारी तितकीच मोठी होती. ही जबाबदारी मात्र मनोहरांनी समर्थपणे पेलली.

संघ प्रचारासाठी मनोहरांना बिहार, बंगाल, आसाम, ओरिसा या प्रांतांमधे जाऊन वास्तव्य करावे लागले. त्यांचा प्रेमळ, शांत स्वभाव आणि संघाची तत्त्वे, वैशिष्ट्ये समजावून सांगण्याची शैली यामुळे सर्व प्रभावित होऊ लागले. मनोहरांनी अशा प्रकारे अनेक लोकांना एकत्रित केले आणि त्यांना संघाचे कार्यकर्ते बनविले. संघ कार्यकर्त्यांचा एक मोठा समुदाय मनोहरांनी या प्रांतांमध्ये निर्माण केला. अर्थात, यामागे मनोहरांची प्रचंड मेहनत, चिकाटी, जिद्द आणि लोकसंग्रह करण्याचे कौशल्यही होतेच. हे सर्व करताना मनोहरांना अतिशय कठीण कठीण प्रसंगातून जावे लागले. कधी-कधी दोन-दोन, तीन-तीन दिवस पोटात अन्न नसे, कधी-कधी त्यांचेमागे मारेकरीही लावले जात. या सगळ्या कठीण परिस्थितीतून मनोहर मार्ग काढीत होते. कधी राहायला छत मिळे; तर कधी जंगलातून मारेकऱ्यांपासून वाचत-वाचत प्रवास करावा लागे. परंतु संघप्रचाराची जी धुंद त्यांचेमध्ये होती तिच्यापुढे या सर्व गोष्टी त्यांना मामुली वाटत होत्या. त्यांची चिकाटी, मेहनत आणि कार्यशैली बघून संघाचे सर्व कार्यकर्ते त्यांना मनोहरराव व बाळासाहेब असे सन्मानाने संबोधू लागले. इथूनच मनोहरांचे 'मनोहरराव' हे नाव प्रचलित झाले.

-डाॅ. दत्ताजी हरकरे.

टिप्पण्या

टिप्पणी पोस्ट करा

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

सद्गुरु योगिराज मनोहर हरकरे जीवन चरित्र - योगनिद्रा (अवयव ध्यान)

------------------------------------- योगनिद्रा (अवयव ध्यान) ------------------------------------- योगनिद्रा म्हणजे योग्यांची निद्रा. याला कोणी शवासन म्हणतात, परंतु ते चुकीचे आहे. शवासनात श्रेष्ठ योगी आपल्या शरीरातून बाहेर निघून आपलेच शव आपल्या दिव्य डोळ्यांनी स्वतःच पाहू शकतो. योगनिद्रा करताना अवयव ध्यान केले जाते. अवयव ध्यानाने साधक अशा जागृत निद्रेत जातो की, साधकाचे शरीर तर निद्रावश होते, परंतु साधकाचा जीवात्मा जागृत असतो. यालाच योगनिद्रा असे म्हणतात. आपल्या शरीरामध्ये बरेच अवयव आहेत त्या प्रत्येक अवयवावर ध्यान केंद्रित करून व नंतर त्यावरून ध्यान काढून दुसऱ्या अवयवावर ध्यान केंद्रीत करणे, परत त्यावरून ध्यान काढून तिसऱ्या अवयवावर ध्यान केंद्रित करणे. याप्रमाणे प्रथम उजव्या पायाचे सर्व अवयव, नंतर डाव्या पायाचे सर्व अवयव, त्यानंतर उजव्या हाताच्या अंगठ्या पासून खांद्यापर्यंतचे सर्व अवयव, तसेच डाव्या हाताचे सर्व अवयव, त्यानंतर मुख्य शरीराचे (धडाचे) सर्व अवयवांवर एकानंतर दुसरा अवयव असे ध्यान करून शेवटी 'सहस्रार' चक्रावर म्हणजेच डोक्यावर मधोमध ध्यान केंद्रित करून त्यामध्येच ध्यानमग...
अधिक वाचा

सद्गुरु योगिराज मनोहर हरकरे जीवन चरित्र - ज्ञानदानाचे महान कार्य

 ------------------------------------------------ ज्ञानदानाचे महान कार्याला सुरुवात ------------------------------------------------ योगी मनोहरांची आध्यात्मिक साधना तर काही वर्षांपूर्वीच पूर्ण झाली होती. पंचतत्त्वांची साकार निराकार अनुभूती, कुंडलिनी जागृती, अनेक देव-देवतांची दर्शने, अनेक आध्यात्मिक मंत्रसिद्धी, विश्वाचे मूळ कृष्णविवर व महाशून्य अवस्थेचा अनुभव, समाधी अवस्था, शवासन साधना, संपूर्ण विश्वाचे ज्ञान होणे, पूर्वजन्मस्मृती अशा अनेक आध्यात्मिक अनुभूती योगी मनोहरांनी प्रत्यक्षपणे घेतल्यामुळे त्यांचे आध्यात्मिक जीवन आता संपूर्ण ज्ञानाने परिपूर्ण असे झाले होते. त्यांना अष्टसिद्धी प्राप्त झाल्या होत्या. आध्यात्मिक क्षेत्रातील एक अधिकारी पुरुष म्हणून सर्व त्यांना ओळखू लागले होते. योगी मनोहरांनी आता प्राप्त केलेल्या ज्ञानाचा समाज कल्याणासाठी उपयोग करण्याचे ठरविले. इथूनच एका महान कार्याची (वैदिक विश्व) सुरुवात होणार होती. प्राप्त केलेले ज्ञान समाजाला देण्याचे महान कार्य महर्षी वाल्मिकी, वेद व्यास, आद्य शंकराचार्य, ज्ञानेश्वर माउली इत्यादी महान पुरुषांनी सदैव केले. हीच शृंखला पुढे ...
अधिक वाचा

वैदिक विश्व प्रश्नोत्तर मंजुषा - चित्त, मन व बुद्धी

  प्रश्न क्र. 33 :- चित्त, मन व बुद्धी यांना परमार्थ साधनेमध्ये बरेच महत्त्व आहे,   त्यांचा परस्पर संबंध कसा येतो ? तसेच अहंकाराचे उगम स्थान वरील कशात आहे ?   चित्त :-   प्रत्येकांत परमेश्वराचा अंश असतो. आत्म्यातील परमेश्वराचे उच्च अस्तित्व म्हणजे चित्त. पाण्याच्या बुडबुड्यांत ज्याप्रमाणे संपूर्ण पाण्याचेच स्वरूप असते. तसे विश्वातील चैतन्याचे आकलन चित्ताने होते. चित्ताचे दर्शन म्हणजेच परमेश्वरदर्शन. मन :- चित्ताच्या खालची अवस्था म्हणजे मन. शरीराला धरून संस्कारांमुळे जी अवस्था प्राप्त होते. त्या अवस्थेस मन म्हणता येईल. शांत पाण्यात दगड फेकल्याने कंपने निर्माण होतात. त्याचप्रमाणे संस्कारानुसार मनात कंपने निर्माण होतात. चांगली कंपने निर्माण होण्यासाठी सुसंस्कार आवश्यक असतात. मन शांत झाले की चित्त शांत होते. शुद्ध मनामुळे विकल्प निर्माण न होता आत्मदर्शन घडते. म्हणून मनावर सुसंस्कार व्हावेत. संकल्प आणि विकल्प हा मनाचा धर्म आहे. बुद्धी :- मनाच्या वर बुद्धी असते. बुद्धी म्हणजे काय ? उपनिषद सांगतात आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।   बुद्धिं तु सारथिं विद्धि...
अधिक वाचा